گاه‌شماری شیوه تعیین و نگهداری و تنظیم حساب زمان و تاریخ است که محور آن سال می‌باشد. در جهان شیوه‌های گوناگونی از گاه‌شماری رواج دارد.

گاهنامه یا سالنما (سالنامه) یا تقویم بیشتر به محاسبه و نمایش یک‌دوره یا یک سال گفته می‌شود.

 

محتویات

  [نهفتن] 

 

پیرامون واژه[ویرایش]

واژهٔ تقویم معانی گوناگونی دارد:

در لغت نامه دهخدا ذیل این کلمه معانی مختلفی آمده است، از جمله: محاسبه کردن وقت‌ها، اوراقی چند که در آن حرکات کواکب و تأثیرات آن را نویسند، گاه‌شمار و ...

در قرآن «لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم»[1] تقویم به معنی اندازه، تناسب، تعدیل و ترکیب آمده است. در تفسیر تاریخ طبری می‌خوانیم: «از بهر آن گفت فی احسن تقویم که آنگه، که آدم را بیافرید؛ هیچ خلق بر پشت زمین نبود نیکوتر از آدم، از بهر آن که خدای عزوجل او را به ید خویش بیافرید و ید این جایگاه قدرت است.»[2] در تفسیر نمونه ذیل این آیه آمده است: «تقویم به معنی در آوردن چیزی به صورت مناسب و نظام معتدل و کیفیت شایسته است و...»[3]

تقویم در اصطلاح نجومی، مجموعه‌یی از اصول و قوانین است که برای تنظیم زمان و تطبیق سال حقیقی (مدت زمان یک دور کامل زمین به دور خورشید) با سال مجازی (مدت زمانی که انسانها در محاسبهٔ سال و تقسیمات آن در تقویم به کار می‌برند) و چگونگی تقسیم آن به بخش‌های کوچکتر، جهت انجام امور کشاورزی، مالی، آیینی، اجتماعی، زناشویی، شرعی و انجام فرایض دینی مورد استفاده قرار می‌گیرد و در زبان فارسی با کلمهٔ «گاهشماری» و در شکل مدون آن با «گاهنامه» مترادف است.[4] در متون قدیمی، کتیبه‌ها و دیوارنبشته‌ها واژه‌هایی مانند «معرفة المواقیت» و «دفتر السنه» نیز دیده می‌شود.

در بعضی از جوامع این اصول و قوانین نه بر اساس گردش زمین به دور خورشید بلکه بر اساس گردش کرهٔ ماه به دور زمین محاسبه و تدوین شده‌اند.

انسان متمدن در کنار دیگر نشانه‌های تمدن، از تقویم به عنوان وسیله‌یی برای مشخص کردن زمان استفاده کرد. سنگ نبشته‌ها، کتیبه‌ها و کنده‌کاری‌های ابنیه‌ می‌تواند شاهدی محکم بر این مدعا باشد.

تاریخچه گاه شماری در جهان[ویرایش]

نوشتار اصلی: تاریخ تقویم

آغاز تقویم با شروع دوره تاریخی و زندگی اجتماعی و کشاورزی بشر و نیاز او برای تعیین زمانبندی کشاورزی است. تقویم قمری با استفاده از اهله ماه نخستین تقویم مدون بشریست. سپس تقویم خورشیدی-قمری و آنگاه تقویم خورشیدی روی کار آمده است. سابقهٔ استفاده از تقویم با توجه به ثبت اهله ماه به 30٬000 سال می‌رسد. مصریان از 4241 قبل از میلاد[5][نیازمند منبع] اولین اقوامی بودند که از تقویم خورشیدی 365روزه استفاده نمودند و بابلیان اولین قومی که سال را براساس دوازده ماه 30روزه تعریف کرده‌اند. اقوام بابلی بعد از گذشت چند سال هر وقت متوجه می‌شدند که اختلاف تقویم‌شان با چهار فصل زیاد شده به تقویم خود یک یا چند ماهی اضافه می‌کردند؛ که شکل نسبتاً تکامل یافته آن هر شش سال یکماه اضافی بود. ژولیوس سزار در سال 45 قبل از میلاد به پیشنهاد ستاره‌شناسی یونانی تقویم ژولینی را معرفی کرد. این تقویم براساس سال خورشیدی با طول 365٫25 روز بود. سال 365 روز بود و برای جبران کسر روز هر چهار سال یک روز به طول سال اضافه می‌شد (سال کبیسه). از آن پس تقویم میلادی مسیحی با مبدأ میلادی از آن بدست آمد که بعدها بوسیلهٔ تقویم گریگوری دقیقتر شد. پس از آن دقیقترین تقویم در احتساب کسر دقیق سالتقویم جلالی ایرانی (471 قمری / 1079 میلادی) بوجود آمد که امروزه تقویم هجری خورشیدی برآمده از آن و در محاسبات ادامه آنست. قدیمی‌ترین تقویم ایرانی تقویم فرس 365 روزه با مبدأ سال 5025 قبل از میلاد است که با تقویم باستانی مصر مشابه بود.[6] تقویم دینی مسلمانان و یهودیان قمری است.

اجزای گاهشماری[ویرایش]

سال، ماه و روز از جمله اجزای گاهشماری اند. مهمترین جزء گاهشماری و واحد آن سال می‌باشد. سال عرفی در گاهشمار خورشیدی با تطبیق و تعدیل سال اعتدالی بصورت 365 روزهٔ عادی یا 366 روزهٔ (کبیسه) خواهد بود؛ و ماه از تقسیم دوازده‌گانهٔ سال بصورت معمول 29 تا 31 روزه خواهد بود که در مواردی 28 روزه (تقویم میلادی) یا 32 روزه (تقویم هجری شمسی برجی) نیز دیده می‌شود.

گاهشماری با زمان متوسط یا میانگین سال، ماه و روز تنظیم می‌شود و از این جهت با گاهشمار نجومی متفاوت است. تنها گاهشماری هجری قمری هلالی و تقویم هجری شمسی برجی (قدیمی) در محاسبهٔ ماه‌ها و سالها و تقویم هجری شمسی (تقویم کنونی ایران) در محاسبه سالها زمان متغیر را درنظر می‌گیرند؛ که مابازای آندو یکی تقویم هجری قمری قراردادی است که کاربرد جهانی دارد و دیگری تقویم هجری شمسی با سال متوسط می‌باشد که تنها از جهت پژوهشی در تطبیق تقویمها کاربرد دارد.

در تقویم گاه برای سالهای قبل از مبدأ، سال صفر نیز وجود دارد که به تقویم منجمان مشهور است؛ و در صورت درنظر گرفتن سال یک پیش از مبدأ بجای سال صفر به تقویم مورخان مشهور است. این دو تقویم در محاسبهٔ سالهای پیش از مبدأ گاهشماری یک سال با هم تفاضل دارند.[7] اعمال سال صفر جهت تسهیل محاسبه و تطبیق گاهشماری هاست. تقویم مورخان در تاریخنگاری کاربرد دارد.

  • اشتراک
شما اولين نفري باشيد كه نظر ارسال مي كند.
ارسال نظر